Жануарлар, симбиоз жəне адам

Дəрістің тақырыбы: Жануарлар, симбиоз жəне адам

Жоспары:

1.Жануарлар əлеміндегі адаптация: Экстремалды ортадағы тіршілік стратегиялары. 2.Экожүйедегі симбиоздық байланыстар: Түрлер арасындағы ынтымақтастықтың эволюциялық маңызы.

3.Антропогендік фактор жəне биоалуантүрлілік: Адамның жануарлар популяциясын сақтаудағы жауапкершілігі.

Мақсаты: Жануарлар дүниесінің биологиялық ерекшеліктерін, олардың өзара əрекеттесу формаларын жəне осы жүйедегі адамның реттеушілік рөлін кешенді түрде талдау.

Біледі: Жануарлар дүниесінің биологиялық əртүрлілігін; тіршілік ортасына бейімделу заңдылықтарын; «Симбиоз», «Мутуализм», «Комменсализм», «Паразитизм» ұғымдарының ғылыми мағынасын; адамның биосферадағы ерекше экологиялық фактор ретіндегі рөлін;

Түсінеді: Тірі ағзалардың өзара тəуелділігінің мəнін; симбиоздың экожүйе тұрақтылығындағы маңызын; антропоцентристік жəне экоцентристік модельдердің арасындағы айырмашылықты;

Қолданады: Жануарлар əлемі мен симбиоздық байланыстарды зерттеуде кестелерді, сызбаларды, морфологиялық талдау əдістерін пайдаланады; экологиялық проблемаларды шешуде жүйелілік қадамдарын қолданады;

Талдайды: Жануарлардың тіршілік ортасына бейімделуі мен экожүйелік байланыстардың арасындағы ішкі заңдылықтарды; адам əрекетінің (антропогендік фактордың) табиғи тепе-теңдікке əсерін;

Жинақтайды (Синтез): Жануарлар əлемі мен адамның өзара əрекеттесуі бойынша кешенді модельдер құрады; биосферадағы проблемаларды шешудің шығармашылық жолдарын ұсынып, білімді сызбалар мен бейнелер түрінде жүйелейді;

Бағалау жəне рефлексия: Биоалуантүрлілікті сақтаудың қажеттілігі мен нақтылығын; жинақталған деректер негізінде табиғаттың болашақ жағдайына болжам жасауды; өз іс-əрекетінің экологиялық этикаға сəйкестігін бағалайды.

1. сұрақ.        Жануарлар        əлеміндегі        адаптация:        Экстремалды        ортадағы        тіршілік стратегиялары.

Жануарлар дүниесінің биологиялық ерекшеліктері мен олардың ортаға бейімделу тетіктерін зерттеу мəселесі жаратылыстану ғылымында іргелі орын алады. Бұл мəселенің ғылыми-теориялық негіздері мен жануарлар əлемінің даму заңдылықтары У.М. Маканов, С.К. Исаева, Г.М. Сейітова, Ө.Ш. Əбішев сияқты отандық зерттеушілердің еңбектерінде биологиялық нысандарды жүйелеу мен классификациялау тұрғысынан кеңінен қарастырылған. Жануарлар — биосфераның ең динамикалық бөлігі, олар зат пен энергия айналымының белсенді деструкторлары мен консументтері ретінде экожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

Жануарлардың морфологиялық құрылымы мен олардың тіршілік ету ортасымен функционалдық байланысын А.Е. Абылқасымова, Н.А. Адельбаева өз зерттеулерінде жаратылыстанудың маңызды дидактикалық жəне ғылыми бірлігі ретінде талдаған. Олардың пайымдауынша, жануар ағзасының кез келген құрылымдық элементі — оның қоршаған ортамен үздіксіз энергия алмасуының нəтижесі.

Зерттеу жұмыстарында жануарлар дүниесінің негізгі биологиялық базасы ретінде келесі компоненттер атап көрсетілген:

1. Филогенетикалық жүйелеу: Жануарлардың шығу тегі мен туыстық байланыстарына негізделген классификация (Омыртқасыздар мен Омыртқалылар).
2. Морфо-физиологиялық адаптация: Сыртқы пішін мен ішкі ағзалар жұмысының ортаға сəйкестенуі.
3. Этологиялық стратегиялар: Тірі қалуға бағытталған күрделі мінез-құлық формалары.
4. Эволюциялық іріктеу: Ортаға ең жақсы бейімделген даралардың сақталып, ұрпақ беруі.

Жануарлардың түрлі тіршілік ортасына (су, құрлық, ауа, топырақ) бейімделу процесін теориялық жағынан негіздеген ресейлік жəне əлемдік ғалымдар С.И. Архангельский, И.Г. Ковалевский, Г. Ларионова. Олардың тұжырымдамалары бойынша, əрбір жануардың биологиялық ерекшелігі — оның экологиялық тауашасына (нишасына) сай миллиондаған жылдар бойы қалыптасқан табиғи тепе-теңдік нəтижесі. Жануарлардың бейімделу (адаптация) процесін белсенді зерттеген А.А. Газиев, Н.В. Бочкина, О.И. Яхно сияқты ғалымдар тіршілік иелерінің ортаға икемделу ептіліктері мен дағдыларын физиологиялық деңгейде сипаттады. Жануарлардың «дербес тіршілік əрекеті» мен «бейімделгіштік» ұғымдары Б.П. Есиповтың еңбектеріндегі биологиялық дербестік теориясымен ұштасады. Ортаның өзгеруіне байланысты жануарлардың жауап беру реакцияларын В.П. Беспалько мен Б.С. Гершунский жүйелік тұрғыдан қарастырған.