Сақ, массагет, ғұн, үйсін және қаңлылардың мәдени мұрасы және олардың түркі халықтарының мәдени мұрасының қалыптасыундағы рөлі

[pic 1]

               РЕФЕРАТ

Тақырыбы: «Сақ, массагет, ғұн, үйсін және қаңлылардың мәдени мұрасы және олардың түркі халықтарының мәдени мұрасының қалыптасыундағы рөлі.»

                                                                                    Орындаған: Тоқшараева Г.Е.

Тексерген: Аймханова Г.К.

                                              Семей, 2026

1. Сақ, массагет, сармат, скиф тайпаларының көшпелі мәдениеті

Б.з.д. I мыңжылдықта Қазақстан мен Орта Азия аумағында өмір сүрген сақ, массагет, сармат және скиф тайпалары Еуразия даласында ерекше көшпелі өркениет қалыптастырды. Бұл тайпалардың шаруашылығы негізінен көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығына сүйенді. Жылқы өсіру ерекше дамыды, өйткені ат көшпелілердің әскери күші мен әлеуметтік мәртебесінің белгісі болды.

Сақтар туралы деректерді ежелгі грек тарихшысы Геродот өз еңбектерінде қалдырған. Ол сақтарды батыр, еркін халық ретінде сипаттайды. Археологиялық зерттеулер сақтардың жоғары мәдени деңгейін дәлелдейді. Мысалы, Алматы облысындағы Есік қорғанынан табылған Алтын адам сақ қоғамында әлеуметтік жіктеліс пен дамыған зергерлік өнер болғанын көрсетеді.

Сарматтар мен скифтер де аң стиліндегі өнерді дамытты. Олардың қорғандарынан табылған алтын әшекейлер, қару-жарақтар және ат әбзелдері көшпелі мәдениеттің күрделі әрі дамыған жүйе болғанын дәлелдейді. Қоғам әскери-тайпалық құрылымға негізделді, ал билік көсемдер мен әскери ақсүйектердің қолында болды.

2. Сақтардың, сарматтардың, скифтердің мифтері мен діни нанымдары. Дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар

Сақ, сармат және скиф тайпаларының рухани мәдениеті олардың дүниетанымымен, табиғатпен байланысымен және әлеуметтік құрылымымен тығыз байланысты болды. Бұл тайпалардың мифологиясы мен діни наным-сенімдері табиғат құбылыстарын киелі күш ретінде қабылдауға негізделді. Көшпелілер үшін аспан, күн, от, жер – тек табиғи элементтер емес, құдіретті рухани күштердің көрінісі саналды.

Ежелгі деректерде скифтердің аспан құдайына табынғаны айтылады. Геродот скифтердің басты құдайы аспанмен байланысты болғанын жазады. Бұл сенім кейінгі түркілердегі Тәңірлік дүниетаныммен сабақтас. Күн бейнесі билік пен өмірдің нышаны ретінде қабылданды. Археологиялық қазбалардан табылған алтын әшекейлердегі күн символдары мен қанатты тұлпарлар аспан әлемі туралы түсініктерді бейнелейді.

Отқа табыну да маңызды орын алды. От тазалық пен қорғаушы күш ретінде қарастырылды. Кейбір қорғандарда от жағу іздерінің табылуы жерлеу рәсімінде оттың ритуалдық қызмет атқарғанын дәлелдейді. Бірге қару-жарақ, әшекей бұйымдар, кейде жылқының қоса жерлеген. Сақ ойшылы Анахарсис ежелгі грек әлемінде даналығымен танылған. Ол заң, әділет, адамгершілік туралы ойлар айтқан. Бұл дерек көшпелі қоғамның тек әскери емес, рухани-философиялық деңгейінің де жоғары болғанын көрсетеді.

Әдет-ғұрыптарға келсек, тайпаларда батырлық пен ерлік ерекше құрметтелді. Жауынгерлік салт бойынша ер адам атқа мінуді, садақ атуды бала кезден үйренді. Әйелдердің қоғамдағы орны да жоғары болды. Сармат қорымдарынан табылған қару-жарақпен жерленген әйел мүрделері олардың әскери іске қатысқанын дәлелдейді. Бұл дерек антикалық авторлардың «амазонкалар» туралы мәліметтерімен үндеседі.

3. Аңызға айналған кейіпкерлердің бейнелері

Көшпелі тайпалар мәдениетінде тарихи тұлғалар уақыт өте келе мифтік деңгейге көтерілді. Солардың бірі – массагет патшайымы Томирис. Аңыз бойынша, ол парсы патшасы Кир II әскерін талқандап, ұлының кегін қайтарған. Бұл оқиға әйел батыр бейнесінің көшпелі дүниетанымда ерекше орын алғанын көрсетеді. Томирис бейнесі – еркіндік пен ел тәуелсіздігінің символы.

Скиф және сақ аңыздарында батырлар мен көсемдер аспаннан жаратылған немесе киелі нышандармен байланысты сипатталады. Бұл олардың билігін сакралды, яғни қасиетті деп тану дәстүрін көрсетеді.