Әдебиеттанудағы автор ұғымы және көркем мәтіннің ұйымдасуы

Қазақстан Республикасы

Ғылым және жоғары білім министрлігі

Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

Филология факультеті

[pic 1][pic 2]

№2 СОӨЖ

Тақырыбы:

Әдебиеттанудағы автор ұғымы және көркем мәтіннің ұйымдасуы.

                                Орындаған:  «6В01701 - Қазақ тілі мен әдебиеті»

білім беру бағдарламасының

2 курс студенті Ордабек Аяна

Қабылдаған:ф.ғ.м., аға оқытушы

Аширов Ж.

Алматы, 2026

Жоспар

1. Әдебиеттанудағы автор ұғымы.

2. Көркем мәтіннің ұйымдасуы және оның ерекшеліктері.

3. Автор мен көркем мәтіннің өзара байланысы.

4. Қорытынды.

Кіріспе

Әдебиеттану ғылымында автор ұғымы мен көркем мәтіннің ұйымдасуы маңызды орын алады. Кез келген көркем шығарма белгілі бір автордың дүниетанымы, өмірге көзқарасы және шығармашылық шеберлігі негізінде дүниеге келеді. Автор шығармада өмір шындығын бейнелеп қана қоймай, өз ойын, идеясын және адамға деген көзқарасын жеткізеді. Ал көркем мәтіннің ұйымдасуы шығарманың тақырыбы, мазмұны, композициясы мен тілдік ерекшеліктерінің өзара байланысын білдіреді.

Әдебиеттанудағы автор ұғымы

Автор — көркем шығарманы дүниеге әкелетін шығармашылық тұлға. Ол өмірдегі оқиғаларды таңдап, оларды көркем бейнелер арқылы жеткізеді. Автордың көзқарасы шығармадағы кейіпкерлердің әрекетінен, оқиғалардың берілуінен және шығарманың негізгі идеясынан байқалады.

Қазақ әдебиеттануында бұл мәселелерді түсінуге Зейнолла Қабдоловтың «Сөз өнері» еңбегі үлкен көмек береді. Ғалым бұл еңбегінде көркем әдебиеттің табиғатын, образ бен образдылықты, мазмұн мен пішінді, сюжет пен композицияны қарастырады. Осы теориялық мәселелер автордың шығармашылық ерекшелігін және көркем шығарманың қалай қалыптасатынын түсінуге мүмкіндік береді.

Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегі де осы тақырып үшін маңызды. Ғалым көркем сөз өнерінің ерекшеліктерін, шығарманың тақырыбын, жоспарын, мазмұны мен түрін талдайды. Бұл тұжырымдар көркем шығарманың құрылымын түсінуге негіз болады.

Автор мен баяндаушы ұғымдарын да ажырата білу қажет. Автор — шығарманы жазған адам, ал баяндаушы — шығармадағы оқиғаларды жеткізуші тұлға. Мысалы, шығармада оқиға кейіпкердің атынан баяндалса, сол кейіпкердің пікірі автордың жеке көзқарасымен әрдайым сәйкес келе бермейді.

Көркем мәтіннің ұйымдасуы және оның ерекшеліктері

Көркем мәтіннің ұйымдасуы — шығарманың барлық бөліктерінің өзара байланысып, біртұтас мазмұн қалыптастыруы. Оған тақырып, идея, сюжет, композиция, кейіпкерлер жүйесі және көркем тіл жатады.

Ахмет Байтұрсынұлы «Әдебиет танытқыш» еңбегінде шығарма сөздің тақырыбы, жоспары, мазмұны мен түріне назар аударады. Бұл жіктеу көркем туындыны талдауда маңызды. Себебі шығармада не туралы айтылатынын, ойдың қалай дамитынын және оның қандай пішінде берілетінін анықтау қажет.