В.В.Виноградов еңбектеріндегі лингвистика мәселелері

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ ЖОҒАРЫ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ

ӘЛКЕЙ МАРҒҰЛАН АТЫНДАҒЫ ПАВЛОДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

«Қазақ тілі мен әдебиеті» БББ

Жалпы тіл білімі пәні бойынша

СӨЖ

Тақырыбы: В.В.Виноградов еңбектеріндегі

лингвистика мәселелері

Орындаған: ҚТӘ-31 (қ.) тобының 

студенті Д.Ә.Даулетқызы

                                                                            Б.Қ.Ғаниқызы

Тексерген: Б. Ж. Сарыбаева

                                                         Павлодар, 2025

Мазмұны

1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім

     2.1В. В. Виноградов тіл зерттеулері

     2.2. Виноградовтың еңбектеріндегі лингвистика

     2.3. Тіл бірліктері және көркем сөйлеу бірліктері

1. Қорытынды
2. Глоссарий
3. Тест сұрақтары
4. Әдебиеттер тізімі

Жазушы тілі мен әдеби тіл – В. В. Виноградов шығармашылық жолы бойы айналысқан екі басты магистралды тақырып. Осы екі ұғымның тоғысуы ғалым үнемі ойланып өткен іргелі мәселені тудырады. Әдеби тілге В. В. Виноградов өте нақты анықтама береді. Ол – «белгілі бір халықтың, кейде бірнеше халықтың жазба тілінің жалпы жүйесі: ресми-іскерлік құжаттардың, мектептегі оқытудың, тұрмыстық жазба қатынастың, ғылымның, публицистиканың, көркем әдебиеттің, сөздік формада (көбіне жазбаша, кейде ауызша) көрінетін мәдениеттің барлық салаларының тілі» [Виноградов, 1978: 288].

Көркем әдебиет тіліне қатысты В. В. Виноградовтың анықтамасы кейінгі семиотикадағы алғашқы және екінші модельдеуші жүйелерге өте жақын. «Көркем әдебиет тілі туралы айтқанда, – деп жазады ғалым, – “тіл” сөзі екі мағынада қолданылады:

1.        белгілі бір ұлттық тіл жүйесін бейнелейтін “сөз”, “мәтін” мағынасында;

2.        “өнер тілі”, яғни көркемдік бейнелеу құралдарының жүйесі мағынасында» [Виноградов, 1981: 184].

Өнер – бұл шығармашылық, ал шығармашылық сөз өнері туындыларын жасайтын тұлғасыз мүмкін емес. Осылайша көркем тіл жалпы ұғымнан шығып, нақты, қабылдауға және талдауға болатын құбылысқа айналады. Бұл – Державин, Фонвизин, Радищев, Карамзин, И. И. Дмитриев, Крылов, Пушкин, Лермонтов, Гоголь, Толстойдың тілі. В. В. Виноградов осындай бірегей галерея жасайды, онда «жазушының суреткер-тұлғасы» ашылады [Виноградов, 1978а: 162]. Осы тізбектің артында ғалымның өзі – В. В. Виноградовтың тұлғасы көрінеді.

А. П. Чудаков В. В. Виноградовтың ғылыми ойлауының ерекшеліктерін сипаттап, оған күрделіні қарапайымға зорлап айналдыру – бөтен нәрсе болғанын айтады: «қолдан жеңілдету мен примитивизмді» ол ғылымға жасалған зорлық деп санаған [Чудаков, 1990: 334]. Виноградовтың «ой тереңдіктері» тек «ішкі логикасына» және тіліне терең бойлаған кезде ғана ашылады. Оның ғылыми ойы көпқабатты. Ғалымның ғылыми тілі мағыналардың мәтін деңгейінде де, астарлы деңгейде де орналасуын болжайды. Виноградовтың «ой тереңдіктері» көбіне астарлы деңгейде жатады. Бұл оның жазушы тілі мен әдеби тіл туралы ілімінде де байқалады.

Теориялық тұжырымдар

В. В. Виноградов келесі қағидаларды қабылдайды:

a) «Тіл жүйесі ұғымы жеке сөйлеу жүйесі ұғымын жоққа шығармайды, керісінше, оны болжайды, өйткені бірнеше жеке сөйлеу жүйесін салыстырмалы зерттеу жалпы тіл жүйесін оның ішкі қозғалысы мен ішкі қайшылықтарында тереңірек түсінуге мүмкіндік береді»;

b) «Жеке шығармашылықта тіл дамуының жалпы қасиеттері мен үдерістері көбінесе толығырақ және айқынырақ ашылады»;

v) «Тіл мен әдебиет – бір эстетикалық интуицияның көрінісі» [Виноградов, 1978a: 161–162].