И. Гаспринскийдің өмірі мен қызметі

1. Исмаил Гаспринский және жәдидтік қозғалыс

1.1 Исмаил Гаспринскийдің өмірі мен қызметі

Исмаил Бей Гаспринский 1851 жылы 8 (20) наурызда Қырымдағы Гаспраның жанындағы Аджикой ауылында дүниеге келген. Оның әкесі, мурза Мустафа Гаспринский, 1853 жылы поручик шенін алып, дворян атағына ие болған, әрі граф М.С. Воронцовтың аудармашысы болып қызмет атқарған. Әкесі ұлына еуропалық білім беруді көздеп, ауыл мектебін (мектеп) бітірген соң оны алдымен Воронежге, кейін Мәскеудегі кадет корпусына оқуға жібереді. Мәскеудегі оқу жылдарында Исмаил Шығысқа қызығушылық танытқан танымал ғалым және публицист, «Русский Вестник» журналының баспагері М.Н. Катковтың отбасымен жақын араласады.

Қырымға оралғаннан кейін Исмаил Гаспринский біршама уақыт Бахчисарайдағы мұсылман семинариясында ұстаздық етеді. 1873 жылы ол Парижге аттанып, үш жылдай сонда тұрады, Сорбонна университетінің дәрістеріне қатысады. Бір мезгілде ол жазушы И.С. Тургеневке хатшылық қызмет атқарып, одан елеулі рухани әсер алған. Жас Гаспринский Франция, Испания, Австро-Венгрия елдерін аралап, Польшада да болған. Қырымға оралу жолында Алжир, Тунис, Египет және Греция арқылы өтеді.

1876 жылы отанына оралған соң ол ағартушылық қызметке белсене кірісіп, оның қызметі жан-жақты сипат алады. Бұл – татар балаларына арналған орыс мектебінде тікелей педагогикалық жұмыс, әлем мәдениетінің классиктерінен үзінділер мен автордың ғылым мен дін туралы ойлары енген «Шефакъ» және «Тонгъуч» жинақтарын даярлау болып табылды.

Гаспринский Бахчисарайда тұрақты өмір сүреді («керемет Бахчисарайда» деп ол жиі атап өтетін). 1878 жылдың наурызында оны қала тұрғындары қалалық думаға сайлайды, ал 1879 жылдың ақпанында ол «қалалық басшы» (мэр) болып тағайындалады. Муниципалитетті басқара отырып, ол қаланың көркейіп, әлеуметтік және мәдени деңгейінің өсуіне үлкен күш салады. Ішкі істер министрлігінен христиан мен мұсылман өкілдерін теңдей етіп (бұрын думада православ гласныйлары басым болған) думаға енгізуге рұқсат алады.

Гаспринский Ресей бойынша көп саяхат жасайды, Литва, Касимов, Қазан, Астрахань татарларының тұрмысын, мәдениетін, тарихын зерттеу мақсатында арнайы экспедициялар ұйымдастырады. Ол Кавказдағы мұсылман зиялыларымен тығыз байланыста болады – Тифлис пен Бакудегі әзербайжан газеттерінің баспагерлерімен, Гори қаласындағы татар мұғалімдер семинариясындағы ұстаздармен қатынаста болады. 1893 және 1908 жылдары ол екі рет Түркістанда болып, Самарқанд, Бұқара, Ташкент қалаларын аралайды, Орта Азия мәдениеті туралы зерттеу жазады, әсіресе ортағасырлық ескерткіштерге, Улугбек обсерваториясына және басқа да құнды жәдігерлерге назар аударады.

1911 жылы Гаспринский Үндістанға сапар шегіп, Бомбейде «Ходжа Суфьян» атты оқу құралын шығарады және мұсылмандар үшін «жаңа әдісті» мектеп ашып, онда үлгілі сабақтар өткізеді.

Гаспринскийдің қоғамдық қызметі өте белсенді және жан-жақты болды. Ол жәдидшіл «Мұсылмандар одағының» («Иттифак әл-Муслимин») көшбасшыларының бірі еді. Бүкіләлемдік мұсылмандар конгресін шақыру идеясын алғаш ұсынған да – Гаспринский.

Оның тарихи маңызы зор қызметтерінің бірі – баспа саласы. Оның басты шығармасы – Ресейдегі алғашқы жалпытатарлық «Тәржіман» («Аудармашы») газеті болды. Алғашында аптасына бір рет шыққан бұл газет кейін күн ара шығып тұрған және 1918 жылға дейін өмір сүрді. Гаспринский қайтыс болғаннан кейін газет редакциясын оның ұлы Р. Гаспринский басқарды. Сонымен қатар, ХХ ғасырдың басында Гаспринский «Миллет» («Ұлт») атты қырым-татар тіліндегі апталық газетті және «Алами нисван» («Әйелдер әлемі») журналын шығарды.

Түркі әлемінің бірлігі туралы көзқарастарын, либералды пантүркизм теориясын Гаспринский «Ресей мұсылмандығы. Мұсылманның ой-толғамдары, ескертпелері мен бақылаулары» (1881 жылы Симферопольде орыс тілінде жарық көрген), «Ресей-Шығыс келісімі» (Бахчисарай, 1896) атты еңбектерінде және «Тәржіман» газетіндегі көптеген мақалаларында баяндады. Ол бейбіт және адамгершілікке негізделген түркі бірлігінің табысына сенді. Түркі қауымының прогрессивті, серпінді дамуы – көршілермен бейбітшілікте өмір сүру, олардың құқықтары мен қадір-қасиетін ескеру негізінде болуы керек деп есептеді.