Өмір және өлім: шектеулілік, уақыт, мәңгілік және мақсат туралы аналитикалық баяндама

Өмір және өлім: шектеулілік, уақыт, мәңгілік және мақсат туралы аналитикалық баяндама

Атқарушы түйін

Өмірдің мәні мәселесі бір ғана сұраққа сыймайды: ол кемінде үш қабаттан тұрады — (а) түсіндірмелік-нарративтік (өмірді “түсінуге болатын тұтас әңгіме” ретінде көру), (ә) мақсаттық (не үшін өмір сүреміз), (б) маңыздық/құндылықтық (неге бұл өмір “мәнді”, “маңызды”, “қымбат”). Қазіргі аналитикалық дәстүр осы қабаттарды ажыратып, “мән” туралы талдауды мета-деңгейден (не туралы сөйлеп тұрмыз?) бастап, нормативтік теорияларға (мәнді өмірге не қажет?) дейін жүйелейді. [1]

“Өмірдің мәні – оның шектеулілігін ұғыну” тезисі бірқатар негізді интуицияға сүйенеді: уақыттың тапшылығы шешімдерге салмақ береді; өмірдің “соңы бар” болуы өмірге пішін (narrative shape) береді; өлімді еске алу құндылықтарды қайта иерархиялауға итермелейді. Мұны христиандық катехизис “өлімнің өмірге жеделдік беруі” арқылы, ал қазіргі мән философиясы мәңгілік өмірдің “шұғылдықты”, “қымбаттықты” әлсіретуі мүмкін деген уәждер арқылы көрсетеді. [2]

Сонымен қатар, тезис әмбебап және даусыз емес. Бір дәстүрлерде (мыс., кейбір жан-орталық түсіндірмелерде) керісінше, “мән” мәңгілікке қосылумен күшейеді немесе тіпті мәңгіліксіз мүмкін емес деп саналады; ал кейбір ойшылдарда мәңгілік өмірдің өзінде мән сақталатыны, зерігу/пішінсіздік уәжі жеткіліксіз екені айтылады. [3]

Діндерде өмір мен өлімнің мәні көбіне трансценденттік бағдарға (Құдайға/ақыретке, дхармаға, нирванаға) бекітіледі: исламда өмір мен өлім — “сынақ” және “қайту”, христиандықта — “жердегі сапардың соңы” әрі түпкі тағдырға шешім, буддизмде — шартты нәрселердің өткіншілігін түсініп, азаптан арылу жолы. [4]

Ғылыми-психологиялық зерттеулерде “мән” көбіне әл-ауқатпен, төзімділікпен және кей деректерде тіпті өмір ұзақтығымен байланыстырылған; бірақ себептілік бағыты, өлшеу құралдары, мәдени айырмашылықтар және репликация жайлы сұрақтар ашық қалады. Ал өлімді еске салудың (mortality salience) әсерлері туралы классикалық теориялармен қатар, ірі көп-лабораториялық жобалар бұл әсерлердің кейбірін тұрақты қайта өндіру қиын екенін көрсетті. [5]

Болжам: пайдаланушы мәдениет, жас, конфессия, әлеуметтік топ бойынша нақты фокус бермеген; сондықтан баяндама жалпыадамзаттық және салыстырмалы қалың контекстке сүйенеді.

Ұғымдық негіз

Өмір мен өлім туралы талдау — бір мезетте биологиялық, феноменологиялық және нормативтік талдау. Биологияда “өмір” тірі жүйелердің ұйымдасуы ретінде қаралса, философияда “өмір” адамның агенттік тәжірибесі, мақсат қоюы, өз-өзін түсіндіруі ретінде талданады. Өлім философиясы әдетте: (а) өлімнің табиғаты (не нәрсе “өлім” деп есептеледі), (ә) өлім зиян ба (harm thesis), (б) өмірді ұзартудың/өлмейтіндіктің құны мен пайдасы сияқты түйіндерді бөледі. [6]

Қазіргі құқықтық-медициналық кеңістікте өлімді анықтаудың ықпалды үлгісі — циркуляторлық-тыныстық функциялардың қайтымсыз тоқтауы немесе ми қызметтерінің түгелдей қайтымсыз тоқтауы өлшемдері (нормативтік дауларды түгел шешпесе де, институционалдық стандарт береді). [7]

“Өмірдің мәні” сөзі әртүрлі сауалды білдіруі мүмкін екенін айқын ұстау керек:
1) “мән” ұғымы нені білдіреді (маңыз, мақсат, түсіндірме ме?);
2) мәннің қайнары не (Құдай, жан, табиғи құндылықтар, сүйіспеншілік, шығармашылық, қоғамға қызмет, т.б.);
3) мән бар ма (нигилизм/абсурдизм сұрағы). [8]

“Өлімнің салмақтылығы” эксперименттік психологияда “mortality salience” ұғымымен өлшенеді: бұл адамның өлімінің сөзсіздігін еске түсіретін стимулдардан кейін ойлау мен мінез-құлық өзгерістерін зерттейтін парадигма; классикалық түсіндірмеде ол мәдени дүниетанымға, өзін-өзі бағалауға “қорғаныс” реакцияларын күшейтуі мүмкін. [9]