Өмірлік және жұмысқа қатысты қажеттіліктерді қанағаттандырудағы стрессті басқару

                        Химиялық физика және материалтану факультеті

        [pic 1]

СӨЖ

Тақырыбы: Өмірлік және жұмысқа қатысты қажеттіліктерді қанағаттандырудағы стрессті басқару

Оқытушы:Калымбетова Э.

          Студент:Юлдашев Н.

Мамандығы:7М07104 – Жарылғыш заттар мен

пиротехникалық қ. х. т.

Алматы, 2026 ж.

Қазіргі таңдағы қоғамның даму қарқыны, жаһандану процестері және ақпараттық технологиялардың күнделікті өмірге терең енуі адам психикасына бұрын-соңды болмаған салмақ түсіруде. ХХІ ғасыр адамы бір уақытта бірнеше әлеуметтік рөлдерді (қызметкер, басшы, ата-ана, жар, дос) қатар алып жүруге және сол рөлдерге сай өзінің сан алуан қажеттіліктерін қанағаттандыруға мәжбүр. Бұл қажеттіліктер тізімі қарапайым физиологиялық сұраныстардан бастап, күрделі әлеуметтік мақұлдау мен кәсіби өзін-өзі өзектендіруге (самоактуализация) дейінгі ауқымды қамтиды. Алайда, осы өмірлік және жұмысқа қатысты қажеттіліктерді қанағаттандыру жолында адам үнемі кедергілерге, ресурстардың тапшылығына (уақыт, қаржы, энергия) және жоғары бәсекелестікке тап болады. Мұндай жағдайлар сөзсіз психоэмоционалдық зорлануға — стресске алып келеді.

Психология ғылымында стресс мәселесі көптеген онжылдықтар бойы зерттеліп келе жатқанымен, оның заманауи еңбек жағдайлары мен жеке өмір балансы (work-life balance) тұрғысынан қарастырылуы бүгінгі күннің ең өзекті тақырыптарының бірі болып табылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) мәліметінше, жұмыс орнындағы стресс және онымен байланысты психосоматикалық аурулар қазіргі заманның "жасырын эпидемиясына" айналған. Адамның негізгі қажеттіліктері фрустрацияға (қанағаттандырылмауға) ұшыраған кезде, оның бойында созылмалы стресс қалыптасады да, ол біртіндеп эмоционалдық жану (burnout) синдромына, депрессияға немесе үрейлік бұзылыстарға ұласуы мүмкін.

Осы орайда, стрессті басқару (стресс-менеджмент) дағдылары тек психологиялық көмек құралы ғана емес, сонымен қатар әрбір адамның сау және толыққанды өмір сүруінің негізгі шарты ретінде алға шығады. Стрессті басқару дегеніміз — стресстік жағдайларды толығымен жою емес (себебі бұл объективті түрде мүмкін емес), қайта сол жағдайларға бейімделу, адамның ішкі ресурстарын сақтау және қажеттіліктерді экологиялық, яғни өзіне және қоршаған ортаға зиян келтірмейтін жолмен қанағаттандыру стратегияларын меңгеру.

Өзіндік жұмыстың мақсаты — өмірлік және кәсіби қажеттіліктерді қанағаттандыру процесінде туындайтын стресстің психологиялық табиғатын зерттеу, оның себептерін (стрессорларды) анықтау және стрессті тиімді басқарудың ғылыми негізделген тәсілдерін талдау.

Жұмыстың міндеттері:

1. Қажеттіліктер теориясы мен фрустрация ұғымдарының стресске тигізетін әсерін қарастыру.
2. Жұмысқа қатысты стресс пен жеке өмірлік стресстің байланысын (Work-Life Conflict) ашу.
3. Стресс-менеджменттің заманауи психологиялық копинг-стратегиялары мен тәжірибелік әдістерін жүйелеу.

СТРЕСС ТЕОРИЯСЫНЫҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІ ЖӘНЕ ҚАЖЕТТІЛІКТЕР ПСИХОЛОГИЯСЫ

Стресс құбылысын ғылыми тұрғыдан түсіну үшін, ең алдымен, оның физиологиялық және психологиялық табиғатын ашып алған жөн. "Стресс" терминін 1930 жылдары ғылыми айналымға енгізген Ганс Селье оны ағзаның кез келген сыртқы әсерге немесе талапқа қайтаратын бейспецификалық реакциясы ретінде сипаттады. Оның тұжырымдамасы бойынша, стресс — бұл жай ғана жүйкенің тозуы емес, бұл ағзаның тірі қалу және жаңа жағдайға бейімделу (адаптация) механизмі.

Селье ұсынған Жалпы адаптациялық синдром (General Adaptation Syndrome) үш негізгі кезеңнен тұрады, олардың әрқайсысы адам қажеттіліктерінің өтелу деңгейімен тығыз байланысты:

1. Дабыл реакциясы (Alarm): Бұл кезеңде ағза қауіпті немесе жаңа талапты (стрессорды) сезінген бойда барлық ішкі ресурстарды жұмылдырады. Мысалы, жұмыста шұғыл тапсырма берілгенде немесе өмірлік маңызды қажеттілікке қауіп төнгенде, гипоталамус-гипофиз-бүйрек үсті бездері жүйесі белсендіріліп, қанға адреналин мен кортизол бөлінеді.
2. Қарсыласу немесе резистенттілік кезеңі (Resistance): Егер стрессор әсерін жалғастырса, ағза оған бейімделе бастайды. Бұл кезеңде адам жоғары жұмыс қабілеттілігін көрсетеді. Егер адамның "табысқа жету" немесе "қауіпсіздік" қажеттілігі осы кезеңде қанағаттандырылса, ағза тепе-теңдікке қайта оралады.
3. Қажығандық кезеңі (Exhaustion): Егер стресс тудырушы фактор тым ұзақ әсер етсе және адамның қажеттіліктері ұзақ уақыт бойы өтелмесе (фрустрация), адаптациялық энергия таусылады. Дәл осы кезеңде психосоматикалық аурулар, созылмалы шаршау және депрессиялық күйлер дамиды.

Стресстің қажеттіліктермен байланысын талдау барысында Абрахам Маслоудың қажеттіліктер иерархиясына тоқталу міндетті. Психологиялық тұрғыдан алғанда, стресс — бұл қажеттілік пен оны қанағаттандыру мүмкіндігі арасындағы алшақтық. Маслоу пирамидасының кез келген деңгейіндегі үзіліс стресс тудырады:

• Физиологиялық деңгей: Ұйқының қанбауы, дұрыс тамақтанбау (жұмысбастылықтан) — биологиялық стресс.
• Қауіпсіздік деңгейі: Жұмыстан шығып қалу қорқынышы, тұрақсыз табыс — экзистенциалды стресс.
• Әлеуметтік деңгей: Ұжымдағы кикілжіңдер, жалғыздық — коммуникативті стресс.
• Өзін-өзі бағалау және өзектендіру: Кәсіби тұрғыда өспеу, еңбектің еленбеуі — тұлғалық стресс.

Осылайша, стрессті басқарудың алғашқы қадамы — қай деңгейдегі қажеттіліктің зардап шегіп тұрғанын ғылыми түрде диагностикалау болып табылады. Егер базалық қажеттіліктер (қауіпсіздік, денсаулық) өтелмесе, адамның жоғары деңгейдегі жұмыс нәтижелілігіне ұмтылуы тек дистрессті тереңдете түседі.