Мөде: Қоғамның айнасы ма, әлде жеке тұлғаның көрінісі ме?

Мөде: Қоғамның айнасы ма, әлде жеке тұлғаның көрінісі ме?

Мөде (фр. mode — ереже, тәртіп) — адамзат тарихындағы ең құбылмалы, бірақ сонымен бірге ең тұрақты құбылыстардың бірі. Ол киімнен бастап, мінез-құлыққа, тіпті ойлау стиліне дейінгі барлық саланы қамтиды. Бір қарағанда, мөде — жеңіл-желпі, бетперделік пен әсемдікке құмар нәрсе. Бірақ тереңірек үңілсек, мөде — қоғамның күрделі әлеуметтік, экономикалық және психологиялық айнасы. Ол адамның өзін-өзі тануынан бастап, бүкіл өркениеттің даму бағытын көрсетеді.

Ең алдымен, мөде тарихы — адамзаттың материалдық рухының шежіресі. Ежелгі Египет пирамидаларының сызбаларынан перғауындардың өрнекті жағалары мен ақ зығыр маталарын аңғарамыз — бұл күш пен биіктіктің мөдесі еді. Орта ғасырларда Еуропада білектері ұзын жеңдер немесе аса сәнді конусты бас киімдер тек әдемі болғандықтан емес, адамның әлеуметтік сатыдағы орнын дауыстап айтып тұрды. Ал ХХ ғасырдың 20-жылдарындағы қысқа етекті көйлектер мен қыздардың шаштарын қиюы — әйелдер теңдігі үшін күрестің бір белгісі іспетті. Демек, әрбір дәуірдің мөдесі сол дәуірдің қуанышы мен ашу-ызасын, үміті мен үрейін бойына сіңірген тарихи құжат.

Мөденің адам өміріндегі рөлі екіұшты. Бір жағынан, ол қоғамды біріктіретін, яғни «біздің біз екенімізді» білдіретін белгі. Джаз дәуіріндегі сәнді көйлектер, жетпісінші жылдардағы жұлдызды джинсылар немесе бүгінгі кеңселік костюмдер — адамдар өздерін бір топқа жататынын сезіну үшін мөде үлгілерін қабылдайды. Тіпті бүгінгі интернет дәуіріндегі «трейнді» ұстану — бұл да виртуалды қауымдастыққа тиесілі екеніңді дәлелдеу: хэштегтер, мемдер, тіпті сөйлеу мәнері де әлеуметтік мөдеге айналды.

Алайда мөденің кері жағы — конформизмге, яғни «бәрі сияқты болуға» мәжбүрлеу. Бұл жеке тұлғаның ерекшелігін жоғалтуына әкеп соқтырады. Гюстав Лебонның «Халық психологиясы» еңбегінде айтқандай, «жеке адам тобыр ішінде ақыл-парасатынан айырылып, ортақ импульске бағынады». Мөде де осыған ұқсас. Көп жағдайда адамдар нақты қажеттіліктен гөрі, «өзгелерден қалып қою» қорқынышынан жаңа пальто сатып алады немесе смартфонын ауыстырады. Бұл — нарықтық экономиканың таптырмас тәсілі: қажетсіз нәрсені қажеттілікке айналдыру.

Психологтар бұл құбылысты «жалған ерекшелік парадоксы» деп атайды: адам өзін көпшіліктен бөлек сезінгісі келеді, бірақ сол «бөлектікке» жету үшін де өзгелердің көшірген нәрсесін қайталайды. Мысалы, әртүрлі субмәдениеттердің