Burg‘ulash ma’lumotlari orqali qatlamni yotish elementlarini aniqlash

Aim.Uz

Burg‘ulash ma’lumotlari orqali qatlamni yotish elementlarini aniqlash

Reja:

1. Yer yuzasiga chiqmagan qatlamning yotish elementlarini aniqlash
2. Qatlamlarni normal (oddiy) va ag‘darilgan yotishlari
3. Qatlam qadami

Adabiyotlar:

1. X.Chinniqulov, X.S. Xo‘jaev va b., Strukturaviy geologiya va geologik xaritalash. T. 2007.

2. T.N.Dolimov, V.I.Troiskiy, «Evolyusion geologiya», Tashkent, Universitet, 2005.

3. E.X. Xolismatov, R.T. Zokirov, Strukturalar geologiyasi va geotektonik izlanishlar. O’kuv qo‘llanma, TDTU. Toshkent,  2004.

1. Mixaylov A.E. Strukturnaya geologiya i geologicheskoe kartirovanie – M.: Nedra, 1973.

5. M.A. Axmadjonov, Q.Q. Nabiev va b., Geologik xaritalash. «O’qituvchi», T. 1990

6. SH. Sultonmurodov. Stukturalar geologiyasi va xaritalash. Toshkent, Konstuktor. 1992.

7. Pavlinov, Strukturnaya geologiya i geologicheskoe kartirovanie – M.: Nedra. 1979, chast’ 1 i 1990 chast’ 2.

8. Sokratov G.I. Strukturnaya geologiya i geologicheskoe kartirovanie – M.: Nedra. 1979.

9. www.geologiya.ru 

Qatlamning yotish elementlarini hamma vaqt ham tog‘ kompasi bilan topishning iloji yo‘q, ayniqsa er yuzasiga chiqmagan qatlamlarda. Bunday sharoitda er ostidagi qatlamlarni yotish elementlarini topish uchun kernalardan yoki kamida 3 ta quduqdan olingan ma’lumotlardan foydalaniladi. Masalan bitta qatlamni aniqlash uchun 3 ta vertikal quduq qazilgan. 1-quduqning absolyut balandligi (dengiz sathidan balandligi) 490 m. bo‘lib izlanayotgan qatlam 350 m chuqurlikdan chiqqan, 2-quduqning absolyut balandligi 530 m bo‘lib, izlanayotgan qatlam 340 m chuqurlikda aniqlangan. 3-quduqning absolyut balandligi 520 m, izlanayotgan qatlam esa 410 m chuqurlikda. quduqlarni joylashishi 1:5000 masshtabli topografik xaritaga tushirilgan. quduqlardagi qatlamning absolyut balandligini topamiz. U quyidagiga teng: 1-quduq uchun 490-350=140 m, 2-quduq uchun 530-340=190 m, 3-quduq uchun 520-410=110 m. Demak biz qidirayotgan qatlam dengiz sathidan quduqlarga mos ravishda 140 m, 190 m va 110 m balandlikda joylashgan. Olingan ma’lumotlarni xaritaga tushiramiz va quduqlarni to‘g‘ri chiziq bilan tutashtiramiz (26-rasm).

[pic 1]

26-rasm. 3 ta vertikal quduq bo‘yicha qatlamning yotish elementlarini aniqlash. α – yotish chizig‘ining burchagi, β – yo‘nalish chizig‘ining burchagi, γ – qatlamning yotish burchagi

2 va 3 – quduqlar orasidan 1-quduqning miqdoriga teng qiymatni topamiz va 1-quduq bilan birlashtiramiz. hosil bo‘lgan chiziq izlanayotgan qatlamning yo‘nalish azimutini ko‘rsatadi. 2-quduqdan bu chiziqqa yo‘naltirilgan perpendikulyar chiziq qatlamni yotish azimutini ko‘rsatadi. A va B nuqtalar orasidagi farq 50 m ni tashkil qiladi. Buni yotish va yo‘nalish azimutlari kesishgan A nuqtadan o‘ng yoki chap tomonga masshtab bo‘yicha qo‘yilsa V nuqta hosil bo‘ladi. Va uni B nuqta bilan birlashtirami. ABV nuqtalar orasida hosil bo‘lgan burchak qatlamning yotish burchagini ko‘rsatadi (26-rasm).

qatlamni haqiqiy qalinligini topish

qatlamning haqiqiy qalinligini topishning bir nechta usullari bor.

1. Agar kesma chizig‘i qatlamning yo‘nalish chizig‘iga perpendikulyar bo‘lsa:

[pic 2]

27-rasm. har xil holatdagi qiya yotgan qatlamlarni qalinligini topish

a) relef yuzasi gorizontal holatda bo‘lganda qatlamning qalinligi quyidagi formula yordamida topiladi: H=h * sin (27-rasm, a)

b) burg’ulash qudug’idan olingan kerna yordamida qatlam qalinligi        quyidagicha topiladi (27-rasm, b): H=h * cos.

v) qatlam va relef bir tomonga qiyaligida, qatlam relefga nisbatan qiyaroq bo’lganda uning qalinligi quyidagicha topiladi: H=h * sin(-) (27-rasm, v).

g) qatlam va relef bir tomonga qiyaligida, relef qatlamga nisbatan qiyaroq bo’lganda uning qalinligi quyidagicha topiladi: H=h * sin(-) (27-rasm, g).

d) relef yuzasining qiyaligiga qarama-qarshi qiyalikda yotgan qatlamning qalinligi quyidagicha topiladi: H=h * sin(+) (27-rasm, d).

        Formulalarda N – qatlamning haqiqiy qalinligi, h – ko’rinish qalinligi,  - qatlamning yotish burchagi,  - relef yuzasining qiyalik burchagi.

1. Agar kesma chizig’i qatlamning yo’nalish chizig’iga perpendikulyar bo’lmagan holatda kesim chizig’ining yotish yo’nalishi og’ishiga tuzatish kiritiladi. Bu tuzatish  burchak orqali beriladi. Bunda qatlamning haqiqiy qalinligi P.M. Leontovskiy formulasi yordamida topiladi.

H = h * (sincossin  cossin)

Bu erda: N – qatlamning haqiqiy qalinligi, h – ko’rinish qalinligi,  - qatlamning yotish burchagi,  - relef yuzasining qiyalik burchagi,  - kesmaning yo’nalish azimuti bilan qatlamning yo’nalish azimuti orasidagi burchak. + ishorasi relef va qatlam har tarafga qiya yotganda, – ishorasi relef va qatlam bir tarafga qiya yotganda olinadi.