Рене Декарт жəне оның «Əдіс туралы пайымдау» еңбегі
Автор: zhanel_2026 • Сентябрь 29, 2026 • Реферат • 683 Слов (3 Страниц) • 4 Просмотры
МАЗМҰНЫ
- Кіріспе
- Рене Декарт жəне оның «Əдіс туралы пайымдау» еңбегі
- Дедуктивті əдіс: Жалпыдан жекеге қарай таным жолы
- Индуктивті элементтер жəне эмпирикалық бақылаудың орны
- Индукция мен дедукцияның салыстырмалы талдауы (кесте түрінде)
- Қорытынды
- Пайдаланылған əдебиеттер тізімі
КІРІСПЕ
Ғылыми таным мен философиялық ойлаудың қалыптасу тарихында адамзат əлемді танып-білудің əртүрлі тəсілдерін қолданды. Əсіресе, Жаңа дəуір философиясында таным əдіснамасы басты мəселеге айналды. Табиғаттың сырын ашу жəне ақиқатқа жету жолында ойшылдар екі негізгі əдіске — индукция (жекеден жалпыға) мен дедукцияға (жалпыдан жекеге) сүйенді.
Бұл жұмыстың мақсаты — атақты француздардың философы əрі математигі Рене Декарттың еңбектеріне сүйене отырып, индуктивті жəне дедуктивті ойлау үдерістеріне салыстырмалы талдау жасау, олардың ғылыми танымдағы өзара байланысын айқындау.
РЕНЕ ДЕКАРТ ЖƏНЕ ОНЫҢ «ƏДІС ТУРАЛЫ ПАЙДАЛАНУ» ЕҢБЕГІ
XVII ғасырдағы ғылыми революцияның көшбасшыларының бірі Рене Декарт (1596–1650) өзінің атақты «Əдіс туралы пайымдау» (Discours de la méthode, 1637) атты еңбегінде адам ақылының дұрыс жұмыс істеу ережелерін ұсынды. Декартқа дейінгі схоластикалық философия абстрактілі қағидаларға сүйеніп, нақты өмірден алшақтап кеткен еді. Осыған қарсы шыққан Декарт барлық ғылымдардың басын біріктіретін бірыңғай, сенімді əдіс табуды мақсат етті.
Ол өз еңбегінде ақиқатқа жетудің төрт негізгі ережесін ұсынды:
- Ақылға қонымды айқын жəне анық нəрселерді ғана ақиқат деп қабылдау (күдіктену ережесі).
- Күрделі мəселелерді шешу үшін оларды мүмкіндігінше ұсақ бөліктерге бөліп талдау (анализ).
- Ойды ең қарапайым жəне оңай түсінікті заттардан бастап, біртіндеп күрделі объектілерге қарай ретпен көтеру (синтез).
- Ешнəрсені назардан тыс қалдырмағанына көз жеткізу үшін толық шолу жасау.
ДЕДУКТИВТІ ƏДІС: ЖАЛПЫДАН ЖЕКЕГЕ ҚАРАЙ ТАНЫМ ЖОЛЫ
Рене Декарттың философиялық жүйесі толығымен дедукцияға негізделген. Ол геометриялық əдісті философияға енгізуге тырысты. Декарт барлық нəрсеге күмəн келтіру арқылы («Барлығына күмəн келтіру керек») мызғымас бір ақиқатты тапқысы келді: «Мен ойлаймын, демек, өмір сүремін» (Cogito, ergo sum).
Бұл алғашқы фундаментальды қағида — айқын дедуктивті тізбектің бастау нүктесі болды. Осыдан кейін Декарт ойлаушы субъектінің бар болуынан Құдайдың бар екендігі туралы логикалық қорытындыға келеді, ал Құдайдың кемелдігі сыртқы материалдық əлемнің шынайылығына кепіл болады.
Дедуктивті əдістің сипаттамасы:
- Жалпы аксиомалардан немесе негізгі қағидалардан бастайды.
- Қатаң логикалық ережелер арқылы жеке салдарлар мен қорытындылар шығарады.
- Ойлаудың дəлдігі мен қатесіздігін қамтамасыз етеді (егер бастапқы шарттар дұрыс болса).
ИНДУКТИВТІ ЭЛЕМЕНТТЕР ЖƏНЕ ЭМПИРИКАЛЫҚ БАҚЫЛАУДЫҢ ОРНЫ
Декартты көбінесе таза рационалист деп атағанымен, ол тəжірибенің (индукцияның) маңызын толық жоққа шығарған жоқ. Оның «Əдіс туралы пайымдауында» табиғат құбылыстарын зерттеу үшін тəжірибе жасау, бақылау жүргізу қажеттігі атап өтіледі.
Егер Фрэнсис Бэкон индукцияны (жеке фактілерден жалпы заңдылықтарға шығу) бірінші орынға қойса, Декарт индукцияны дедукцияға жету жолындағы көмекші құрал ретінде қарастырды. Тəжірибе арқылы адам бастапқы деректерді жинайды, ал сол деректерді жүйелеу мен түсіндіру үшін рационалды дедукция қолданылады.
...