Әлеуметтанудын теориялык негіздерi

[pic 1]

КІРІСПЕ

Әлеуметтану – қоғамның құрылымын, әлеуметтік қатынастарды, әлеуметтік институттарды,
әлеуметтік процестерді және әлеуметтік өзгерістерді зерттейтін ғылым. Бұл ғылым қоғамдағы
заңдылықтарды анықтауға, әлеуметтік құбылыстарды түсіндіруге және болжауға бағытталған.
XIX ғасырда индустриализация, урбанизация және саяси төңкерістер қоғам құрылымын түбегейлі өзгертті.
Осы өзгерістерді ғылыми тұрғыда түсіндіру қажеттілігі әлеуметтанудың пайда болуына себеп болды.
Әлемдік әлеуметтану Еуропада қалыптасып, кейін АҚШ-та қарқынды дамып, ТМД елдерінде өзіндік тарихи жолдан өтті.
Еуропа, АҚШ және ТМД елдеріндегі әлеуметтанудың даму ерекшеліктері,
негізгі мектептері, теориялары және қазіргі бағыттары жан-жақты қарастырылады.

Әлеуметтану – қоғамның құрылымын, әлеуметтік қатынастарды, әлеуметтік институттарды,
әлеуметтік процестерді және әлеуметтік өзгерістерді зерттейтін ғылым. Бұл ғылым қоғамдағы
заңдылықтарды анықтауға, әлеуметтік құбылыстарды түсіндіруге және болжауға бағытталған.

XIX ғасырда индустриализация, урбанизация және саяси төңкерістер қоғам құрылымын түбегейлі өзгертті.
Осы өзгерістерді ғылыми тұрғыда түсіндіру қажеттілігі әлеуметтанудың пайда болуына себеп болды.
Әлемдік әлеуметтану Еуропада қалыптасып, кейін АҚШ-та қарқынды дамып, ТМД елдерінде өзіндік тарихи жолдан өтті.

Бұл жұмыста Еуропа, АҚШ және ТМД елдеріндегі әлеуметтанудың даму ерекшеліктері,
негізгі мектептері, теориялары және қазіргі бағыттары жан-жақты қарастырылады.

1. ӘЛЕУМЕТТАНУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Әлеуметтану ғылым ретінде позитивизм негізінде қалыптасты. Позитивизм қоғамды
ғылыми әдістер арқылы зерттеу қажеттігін дәлелдеді. Әлеуметтік фактілер, әлеуметтік әрекет,
таптық құрылым, әлеуметтік институт ұғымдары осы кезеңде ғылыми айналымға енді.
Қоғам – өзара байланысты элементтерден тұратын күрделі жүйе. Оның құрамына отбасы, мемлекет, білім беру,
дін, экономика сияқты әлеуметтік институттар кіреді. Әлеуметтану осы институттардың қызметін,
олардың өзара байланысын және қоғам тұрақтылығына әсерін зерттейді.
Әлеуметтік құрылым – қоғамдағы әлеуметтік топтардың, таптардың және қабаттардың орналасу жүйесі.
Әлеуметтік стратификация теориясы қоғамдағы теңсіздікті түсіндіруге бағытталған.
Әлеуметтік мобильділік – адамдардың әлеуметтік мәртебесінің өзгеруі процесі.

Әлеуметтану ғылым ретінде позитивизм негізінде қалыптасты. Позитивизм қоғамды
ғылыми әдістер арқылы зерттеу қажеттігін дәлелдеді. Әлеуметтік фактілер, әлеуметтік әрекет,
таптық құрылым, әлеуметтік институт ұғымдары осы кезеңде ғылыми айналымға енді.
Қоғам – өзара байланысты элементтерден тұратын күрделі жүйе. Оның құрамына отбасы, мемлекет, білім беру,
дін, экономика сияқты әлеуметтік институттар кіреді. Әлеуметтану осы институттардың қызметін,
олардың өзара байланысын және қоғам тұрақтылығына әсерін зерттейді.
Әлеуметтік құрылым – қоғамдағы әлеуметтік топтардың, таптардың және қабаттардың орналасу жүйесі.
Әлеуметтік стратификация теориясы қоғамдағы теңсіздікті түсіндіруге бағытталған.
Әлеуметтік мобильділік – адамдардың әлеуметтік мәртебесінің өзгеруі процесі.

2. ЕУРОПАДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТАНУ

Еуропа әлеуметтанудың тарихи отаны болып саналады. Францияда позитивизм және әлеуметтік фактілер теориясы дамыды.
Германияда түсінуші әлеуметтану және қақтығыс теориясы қалыптасты.
Англияда әлеуметтік эволюционизм кең таралды.
Француз мектебі қоғамды моральдық тұтастық ретінде қарастырды. Әлеуметтік ынтымақтастық ұғымы маңызды орын алды.
Неміс әлеуметтануы тұлғаның рөліне, мәдениетке және құндылықтарға ерекше назар аударды.
Ағылшын ойшылдары қоғамды биологиялық эволюциямен салыстырды.
XX ғасырда Еуропада құрылымдық теориялар, феноменология, неомарксизм және постмодернистік бағыттар дамыды.
Қазіргі кезеңде Еуропада жаһандану, миграция, әлеуметтік теңсіздік және мәдениетаралық қатынастар мәселелері зерттелуде.

Еуропа әлеуметтанудың тарихи отаны болып саналады. Францияда позитивизм және әлеуметтік фактілер теориясы дамыды.
Германияда түсінуші әлеуметтану және қақтығыс теориясы қалыптасты.
Англияда әлеуметтік эволюционизм кең таралды.
Француз мектебі қоғамды моральдық тұтастық ретінде қарастырды. Әлеуметтік ынтымақтастық ұғымы маңызды орын алды.
Неміс әлеуметтануы тұлғаның рөліне, мәдениетке және құндылықтарға ерекше назар аударды.
Ағылшын ойшылдары қоғамды биологиялық эволюциямен салыстырды.
XX ғасырда Еуропада құрылымдық теориялар, феноменология, неомарксизм және постмодернистік бағыттар дамыды.
Қазіргі кезеңде Еуропада жаһандану, миграция, әлеуметтік теңсіздік және мәдениетаралық қатынастар мәселелері зерттелуде.

3. АҚШ-ТАҒЫ ӘЛЕУМЕТТАНУ

АҚШ-та әлеуметтану XX ғасырдың басында университеттерде дербес пән ретінде қалыптасты.
Чикаго мектебі эмпирикалық зерттеулерге негізделіп, қалалық өмірді, миграцияны және девиацияны зерттеді.
Құрылымдық функционализм қоғамды тұрақты жүйе ретінде қарастырды.
Бұл бағыт бойынша әрбір әлеуметтік институт қоғамның тұрақтылығын сақтауға қызмет етеді.
Қақтығыс теориясы әлеуметтік теңсіздік пен билік мәселелерін зерттейді.
Символдық интеракционизм адамдар арасындағы күнделікті өзара әрекетке назар аударады.

Қазіргі АҚШ әлеуметтануы цифрлық қоғам, медиа, гендерлік теңдік, нәсілдік қатынастар және
технологиялық өзгерістерді зерттеуде алдыңғы қатарда тұр.

АҚШ-та әлеуметтану XX ғасырдың басында университеттерде дербес пән ретінде қалыптасты.
Чикаго мектебі эмпирикалық зерттеулерге негізделіп, қалалық өмірді, миграцияны және девиацияны зерттеді.
Құрылымдық функционализм қоғамды тұрақты жүйе ретінде қарастырды.
Бұл бағыт бойынша әрбір әлеуметтік институт қоғамның тұрақтылығын сақтауға қызмет етеді.
Қақтығыс теориясы әлеуметтік теңсіздік пен билік мәселелерін зерттейді.
Символдық интеракционизм адамдар арасындағы күнделікті өзара әрекетке назар аударады.
Қазіргі АҚШ әлеуметтануы цифрлық қоғам, медиа, гендерлік теңдік, нәсілдік қатынастар және
технологиялық өзгерістерді зерттеуде алдыңғы қатарда тұр.

4. ТМД ЕЛДЕРІНДЕГІ ӘЛЕУМЕТТАНУ

Кеңестік кезеңде әлеуметтану марксистік-лениндік идеология негізінде дамыды.
Ғылым еркіндігі шектеліп, көптеген теориялар сынға алынды.
Дегенмен, 1960–1980 жылдары қолданбалы әлеуметтік зерттеулер жүргізіле бастады.
1991 жылдан кейін ТМД елдерінде әлеуметтану жаңа кезеңге өтті.
Қазақстан, Ресей және басқа елдерде әлеуметтану кафедралары ашылып,
қоғамдық пікірді зерттеу орталықтары құрылды.
Қазіргі таңда ТМД елдерінде урбанизация, жастар саясаты, дін, миграция,
әлеуметтік стратификация және цифрландыру мәселелері зерттелуде.

Кеңестік кезеңде әлеуметтану марксистік-лениндік идеология негізінде дамыды.
Ғылым еркіндігі шектеліп, көптеген теориялар сынға алынды.
Дегенмен, 1960–1980 жылдары қолданбалы әлеуметтік зерттеулер жүргізіле бастады.
1991 жылдан кейін ТМД елдерінде әлеуметтану жаңа кезеңге өтті.
Қазақстан, Ресей және басқа елдерде әлеуметтану кафедралары ашылып,
қоғамдық пікірді зерттеу орталықтары құрылды.
Қазіргі таңда ТМД елдерінде урбанизация, жастар саясаты, дін, миграция,
әлеуметтік стратификация және цифрландыру мәселелері зерттелуде.

5. ҚАЗІРГІ ӘЛЕМДІК ӘЛЕУМЕТТАНУ БАҒЫТТАРЫ

Қазіргі кезеңде әлеуметтану жаһандану процесін, трансұлттық корпорацияларды,
ақпараттық қоғамды және әлеуметтік желілердің ықпалын зерттейді.
Гендерлік зерттеулер қоғамдағы ерлер мен әйелдердің әлеуметтік рөлдерін талдайды.
Экологиялық әлеуметтану қоршаған орта мен қоғам арасындағы байланысты қарастырады.
Цифрлық әлеуметтану интернет пен жаңа технологиялардың қоғамға әсерін зерттейді.
Әлеуметтану бүгінгі таңда мемлекеттік саясатты қалыптастыруда,
әлеуметтік бағдарламаларды әзірлеуде және қоғамдық пікірді талдауда маңызды рөл атқарады.

Қазіргі кезеңде әлеуметтану жаһандану процесін, трансұлттық корпорацияларды,
ақпараттық қоғамды және әлеуметтік желілердің ықпалын зерттейді.
Гендерлік зерттеулер қоғамдағы ерлер мен әйелдердің әлеуметтік рөлдерін талдайды.
Экологиялық әлеуметтану қоршаған орта мен қоғам арасындағы байланысты қарастырады.
Цифрлық әлеуметтану интернет пен жаңа технологиялардың қоғамға әсерін зерттейді.
Әлеуметтану бүгінгі таңда мемлекеттік саясатты қалыптастыруда,
әлеуметтік бағдарламаларды әзірлеуде және қоғамдық пікірді талдауда маңызды рөл атқарады.

ҚОРЫТЫНДЫ

Әлемдік әлеуметтанудың дамуы тарихи, саяси және мәдени факторларға байланысты қалыптасты.
Еуропа теориялық негіз қалады, АҚШ эмпирикалық зерттеулерді жетілдірді,
ал ТМД елдері тәуелсіздік кезеңінде жаңа серпін алды.
Қазіргі кезеңде әлеуметтану қоғамды ғылыми тұрғыда түсіндірудің маңызды құралы болып табылады.
Бұл ғылым әлеуметтік өзгерістерді талдауға және болашақ даму бағыттарын болжауға мүмкіндік береді.Әлемдік әлеуметтанудың дамуы – қоғам дамуының тарихи, саяси және мәдени өзгерістерімен тығыз байланысты күрделі әрі көпқырлы процесс. Әлеуметтану XIX ғасырда дербес ғылым ретінде қалыптасқанымен, оның идеялық негіздері антикалық философиядан бастау алады. Индустриялық революция, урбанизация, капиталистік қатынастардың дамуы және әлеуметтік теңсіздіктің күшеюі қоғамды ғылыми тұрғыдан зерттеудің қажеттілігін туындатты. Осылайша әлеуметтану әлеуметтік шындықты объективті талдайтын ғылым ретінде орнықты.

Еуропада әлеуметтану теориялық-философиялық негізде дамыды. Француз, неміс және ағылшын мектептері қоғамды әртүрлі қырынан түсіндірді: бірі – әлеуметтік тұтастықты, екіншісі – әлеуметтік әрекетті, үшіншісі – эволюциялық дамуды зерттеді. Еуропалық әлеуметтану терең теориялық жүйелер қалыптастырып, қазіргі заманғы әлеуметтік теориялардың іргетасын қалады. Қоғамды құрылым, мәдениет, билік, құндылықтар және әлеуметтік институттар тұрғысынан талдау дәстүрі дәл осы Еуропада қалыптасты.

АҚШ-та әлеуметтану эмпирикалық және қолданбалы бағытта дамыды. Университеттер жанындағы зерттеу мектептері нақты әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталды. Урбанизация, көші-қон, девиация, нәсілдік қатынастар, гендерлік теңсіздік сияқты тақырыптар кеңінен қарастырылды. Америкалық әлеуметтанудың ерекшелігі – теория мен практиканы ұштастыруы, әлеуметтік зерттеу әдістерін жетілдіруі және статистикалық талдауды кеңінен қолдануы. Бұл бағыт әлеуметтануды тек теориялық ғылым емес, қоғамды басқарудың маңызды құралына айналдырды.

ТМД елдеріндегі әлеуметтану ерекше тарихи жолдан өтті. Кеңестік кезеңде ғылым идеологиялық шектеулерге ұшырағанымен, қолданбалы зерттеулер жүргізіліп отырды. Тәуелсіздік алғаннан кейін әлеуметтану еркін дамуға мүмкіндік алып, жаңа ғылыми бағыттар қалыптасты. Қазіргі уақытта ТМД елдерінде әлеуметтік стратификация, жастар мәселесі, урбанизация, дін, миграция және цифрландыру процестері белсенді зерттелуде. Бұл өңірдегі әлеуметтану қоғам трансформациясын түсіндіруде маңызды рөл атқарады.

Қазіргі кезеңде әлемдік әлеуметтану жаһандану, ақпараттық қоғам, технологиялық өзгерістер, экологиялық дағдарыс және әлеуметтік теңсіздік мәселелерін зерттеуге бағытталған. Цифрлық технологиялардың дамуы әлеуметтік қатынастардың жаңа формаларын қалыптастырды. Сондықтан әлеуметтану ғылымы да жаңа әдістер мен теориялық тұжырымдамаларды енгізу арқылы үнемі жаңарып отырады.

Қорытындылай келе, Еуропа – әлеуметтанудың теориялық негізін қалаған орталық, АҚШ – эмпирикалық зерттеулерді дамытқан жетекші аймақ, ал ТМД елдері – әлеуметтік трансформация жағдайында өзіндік ғылыми бағыт қалыптастырған кеңістік болып табылады. Әлеуметтану бүгінде қоғамды түсінудің, әлеуметтік саясатты қалыптастырудың және қоғамдық процестерді болжаудың маңызды ғылыми құралына айналды. Болашақта да бұл ғылым әлеуметтік өзгерістерді терең талдаудың басты тетіктерінің бірі болып қала береді.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Конт О. Позитивті философия курсы. – Алматы: Ғылым, 2005.

2. Дюркгейм Э. Әлеуметтік әдіс ережелері. – Алматы: Қазақ университеті, 2001.

3. Вебер М. Протестанттық этика және капитализм рухы. – Алматы: Жазушы, 2008.

4. Парсонс Т. Әлеуметтік әрекет құрылымы. – Мәскеу: Аспект Пресс, 2002.

5. Мертон Р. Әлеуметтік теория және әлеуметтік құрылым. – Мәскеу: АСТ, 2006.

6. Дарендорф Р. Қоғам және еркіндік. – Мәскеу: Республика, 2001.

7. Бурдье П. Әлеуметтік кеңістік және символдық билік. – Алматы: 2018.

8. Қазақстан Республикасының Статистика бюросының материалдары

9. Қазіргі әлеуметтану бойынша оқу құралдары мен ғылыми мақалалар жинағы.

10. Әлеуметтік зерттеу әдістемесі бойынша оқу құралы. – Алматы, 2020.