Геоурбанистика

1-ДӘРІС

ГЕОУРБАНИСТИКА:

 НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАРЫ, ПӘНІ, МІНДЕТТЕРІ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМДАР ЖҮЙЕСІНДЕГІ ОРНЫ

Қалалардың көлемінің ұлғаюы және елде, аймақта, сондай-ақ бүкіл әлемде қала халқы үлесінің арту себептері мен үрдістерін зерттеудің маңызы зор. Дегенмен қаланы тек қоныстану жүйелерінің, экономикалық базаның және тіршілікті қамтамасыз ету жүйесінің жиынтығы ретінде қарастыру жеткіліксіз. Урбандалу үдерісінің дамуы қалалық округтердің қалыптасуымен, қала аумағының кеңеюімен немесе қала маңындағы аумақтардың қаланың әкімшілік бағынысына өтуімен, сондай-ақ ауылдық елді мекендердің қалалық елді мекендерге айналуымен тығыз байланысты.

Қалаларды зерттеу ең алдымен оларды адамдардың өмір сүруіне барынша қолайлы ету, яғни адамның аса маңызды қажеттіліктерін жүзеге асыруы үшін оңтайлы жағдай қалыптастыру мақсатында қажет. Қала құрылымы мен қызметтері күрделенген сайын, оны зерттеуге қажетті ғылыми білім де соғұрлым күрделене түседі.

Қаланың әлеуметтік организм, қала құрылысы жүйесі және коммуналдық-шаруашылық кешен ретінде көпқырлы сипаты оның мәселелерін зерттеуге көптеген ғылым салаларының өкілдерін тартуды талап етеді. Қаланың іргелі қасиеттерін ашып көрсету үшін, ең алдымен, географиялық идеялар мен тұжырымдамалардың маңызы ерекше. Географиялық тәсілдерге зерттеу нысанын кешенді түрде қарастыру тән, бұл қаланың өзі де күрделі әрі көпқырлы нысан болуымен сәйкес келеді. География қаланы әртүрлі аумақтық деңгейлерде қарастырады. Мұндай тәсіл қаланы жеке нысан ретінде ғана емес, қалалар жүйесінің құрамындағы жүйе ретінде зерттеуге мүмкіндік береді.

Әлеуметтік география қалаларда жүріп жатқан күрделі әлеуметтік және демографиялық үдерістерді тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Қала адамның өмір сүру ортасы әрі әлеуметтік организм ретінде тұрғындардың демографиялық мінез-құлқына, олардың әлеуметтік жіктелуіне елеулі ықпал етеді. Қалада адамның тұлғалық және шығармашылық әлеуетін дамытуға қолайлы жағдайлар қалыптасуы мүмкін. Сонымен қатар мұнда әлеуметтік мәселелер мен жағымсыз құбылыстар, мысалы, қылмыс сияқты әлеуметтік патология түрлері де орын алуы ықтимал.

Геоурбанистика экономикалық географияның маңызды бағыттарының бірі – географиялық еңбек бөлінісін зерттеуде де маңызды рөл атқарады. Себебі қалалар, бір жағынан, еңбек бөлінісінің нәтижесі болса, екінші жағынан, оның қалыптасуы мен дамуына ықпал ететін маңызды фактор болып табылады. Қаланың көпқырлы сипаты мен күрделі функционалдық құрылымы өнеркәсіп салаларын, көлік түрлерін, ғылым, өнер және білім беру салаларын әртүрлі қызмет түрлерінің орталығы болып табылатын қалалар мысалында зерттеуге мүмкіндік береді.

Қала география үшін зерттеу нысаны ретінде де аса маңызды. Өйткені қала география ғылымының әртүрлі салаларының мүмкіндіктерін іс жүзінде қолдануға және ғылымның әлеуетін толық жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Қазіргі географияның маңызды бағыттарының бірі болып табылатын ландшафттардың тұрақтылығы мәселесін қаланы зерттемей қарастыру мүмкін емес. Себебі табиғи ортаға өнеркәсіптік кәсіпорындар мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық кешені күшті антропогендік әсер етеді. Қаланы экологиялық жағдайы шиеленіскен аумақ ретінде зерттеу экология ғылымының да маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.

Геоурбанистика (итал. urbanistica – қаланы жоспарлау ғылымы) – урбандалу үдерісінің тереңдеуі жағдайында адамның қажеттіліктерінің алуан түрлілігінің артуымен байланысты әртүрлі деңгейдегі қалалық жүйелердің кеңістіктік ұйымдастырылуын (жоспарлануын), эволюциясын және қызмет етуін зерттейтін ғылыми пән.

Қалалар географиясы, яғни геоурбанистика – қалалық елді мекендерді және олардың аумақтық топтарын зерттейтін география саласы. «Геоурбанистика» термині «қалалар географиясы» ұғымына қарама-қарсы қойылмайды. Керісінше, ол осы географиялық бағыттың кеңейіп, мазмұнының байып, зерттеу аясының нақтыланғанын көрсетеді. Мұндай өзгерістерге жеке қалаларды ғана емес, олардың желілері мен жүйелерін, урбандалу үдерістерін, соның ішінде урбандалудың жаңа кеңістіктік нысандарының – қалалық агломерациялар мен агломерациялардан жоғары деңгейдегі урбандалған аймақтардың қалыптасуын зерттеудің маңызының артуы себеп болып отыр.